Tam, gdzie zmrok zapada szybciej

Nie da się jednak odmówić tej książce jednego: jest intrygująca. Nawet kiedy nużyła mnie rozwlekłość niektórych fragmentów, chciałam wiedzieć co dalej.

A finał? Finał to już totalny odlot. Plot twist zastosowany przez autora rujnuje wcześniejsze postrzeganie całej historii i zmusza do przewartościowania wielu wątków, które wcześniej wydawały się oczywiste.

Mam jednocześnie poczucie, że powieść mogłaby być krótsza. To naprawdę długa historia i chwilami zbyt rozwleczona. Niektóre sceny aż proszą się o skrócenie, bo nadmiar opisów wybija z rytmu. Na szczęście wartki styl sprawia, że książkę czyta się dobrze.

Warto też wspomnieć o samym wydaniu, bo jest wyjątkowo dopracowane. Okładka z portretem autora od razu przyciąga wzrok i świetnie wpisuje się w charakter powieści, a cytat umieszczony z tyłu dodatkowo buduje klimat tajemnicy jeszcze przed rozpoczęciem lektury. To jedna z tych książek, które po prostu dobrze prezentują się na półce.

Mimo kilku zastrzeżeń kończę tę lekturę pod dobrym wrażeniem. To książka, która wzbudza emocje. Jeśli lubisz historie mroczne i takie, które wymykają się prostym gatunkowym schematów to warto po nią sięgnąć.

Pasło, małe, niepozorne miasteczko na skraju Bieszczad. Od innych takich miejsc różni się jedynie tym, że zmrok zapada w nim szybciej…

Tutaj zamieszkał Szwed, mężczyzna z mroczną przeszłością, który zakochał się tak mocno, że porzucił wielkie miasto z ogromnymi możliwościami, kupił kawałek ziemi, wybudował dom. Ożenił się. Historia miłości do Poli jest niezwykle wzruszająca, jest dowodem na to, że prawdziwe uczucie nie gaśnie nigdy…

Mężczyzna obiecał umierającej żonie, że zaopiekuje się jej córką, Tamarą. To zadanie nie jest łatwe, wszyscy wiedzą, że nastolatki funkcjonują na własnych zasadach… Poza tym Szwed nie do końca jest przykładnym obywatelem, a w Paśle, jak wszędzie, trzeba się dostosować. Okazuje się, że lokalny biznesmen, któremu się wydaje, że jest wszechmocny i skorumpowany policjant, to nie jedyne niebezpieczeństwo, bo w ciemności kryje się ktoś znacznie groźniejszy…

Jest to również historia o tym, że mrok, który kryje się w każdym z nas, może się przeciwko nam obrócić. Rozżalenie, gniew, nienawiść, poczucie niesprawiedliwości potrafią obudzić w człowieku „demona” i uczynić podatnym na przekroczenie granic.

Jak zakwalifikować gatunkowo „Tam, gdzie zmrok zapada szybciej”?

Dla mnie to trochę kryminał, trochę thriller, a trochę… powieść grozy. Książka bardzo mi się podobała - wciągnęła, wzruszyła, zaskoczyła… i przeraziła. Mistrzowsko budowane napięcie, idealnie dawkowane kolejne informacje, świetnie oddane emocje i motywy bohaterów cały czas podtrzymują zainteresowanie i nie pozwalają na przerwanie czytania.

Wojciech Chmielarz buduje rzeczywistość w taki sposób, że po prostu widzi się, słyszy i czuje wszystko. I rozumie - emocje zrozpaczonej nastolatki, sfrustrowanego ojca, zdradzanego męża, bezradność świadomej swoich błędów matki… Nieustannie towarzyszyła mi bardzo życiowa i bardzo smutna refleksja: dlaczego nie potrafimy być dla siebie dobrzy, dlaczego pomimo szczerych intencji, często wychodzi, jak zwykle?

Gdzie na styku podkarpackich legend spotykają się dwie górskie doliny, tam Wojciech Chmielarz tworzy swoje Jasło, fikcyjną miejscowość, w której rozgrywa się znaczna część powieści “Tam, gdzie zmrok zapada szybciej” przypisanej do gatunku horroru. Nie jest to jednak tak oczywiście, bo horror jest raczej bazą, szkieletem, na których powstaje wielogatunkowa opowieść o zwyczajnym człowieku, borykającym się z emocjami, które w jakimś stopniu zna każdy z nas. W subtelnie prowadzonym wątku grozy osadza się doskonale rozpisany dramat rodzinny, w którym dobrze dopracowana warstwa obyczajowa i psychologiczna lekko zazębia się z bardziej dynamicznymi wstawkami jak motywy gangsterskie czy podszytą wątkiem paranormalnym sensacja. Najważniejsze jednak są kreacje postaci, niejednoznaczne, trudne do oceny, bo zbudowane z doświadczeń i kumulowanych przez lata krzywd, które niewypowiedziane narastają tak bardzo, że w pewnym momencie wystarczy cichy podszept diabełka na ramieniu, by wszystko posypało się jak domek z kart, a ucierpieli ci, których tak łatwo o całe zło obwiniać. To przede wszystkim opowieść o złości, której źródła upatrujemy się u innych, o rodzicielstwie, które obarczone jest skazami pokoleniowymi i obietnicach, które nigdy nie powinny zostać złożone. A że ten mrok z nich wynikający przybiera w końcu fizyczną formę, ale tylko fabularny element, alegoria, która ma zmusić czytelnika do refleksji na temat tego, jak każdy z nas odbiera rzeczywistość.

Chmielarz sprawił, że jego nowa powieść jest, jak wilgoć niby niepozornie się pojawia i stopniowo przenika człowieka od stóp do głów. Start jest niby banalny, bo człowiek ucieka przed przeszłością, ale z każdym kolejnym rozdziałem jest mroczniej, wchodzimy w strefy metafizyczne, a w tle jest nieunikniona kara po winie.

Główny bohater Szwed znakomicie wpisuje się w mglistą i klaustrofobiczną atmosferę powieści, gdzie niby wszystko jest wiadomo, ale nikt nie mówi wszystkiego i tak niedopowiedzenia piętrzą się nieustannie. Bohater przytłoczony tkwi w swoich wspomnieniach, i bliżej mu do przenikającego cienia niż człowieka żyjącego pełnią życia. W ty wszystkim Szwed jest bardzo niejednoznaczny i nawet moja ocena go nie była łatwa, bo trudno go potępiać, a jeszcze trudniej kibicować.

Najmocniej dla mnie wypada konwencja książki, bo początkowo wszystko ładnie racjonalnie się spina poprzez ludzkie emocje, jednak z czasem na powierzchnie wypływa coś więcej, coś co nie mieści się w racjonalnych ramach. Sam autor zadbał o to, by nie wszystko było czarno białe, a odpowiedzi nie były jednoznaczne, co tylko spotęgowało to napięcie między histerycznymi emocjami, a „czymś więcej”. Chmielarz bardzo bezpośrednio pokazuje, że przeszłość może prześladować i to bardzo dosłownie.

Mocnym wątkiem jest relacja Tamary i Szweda, bo i tutaj nie ma nic klasycznego, to jak opowieść o dwóch samotnościach, które nieustannie się rozmijają. Sporo tutaj grania ciszą, niedopowiedzeniami i bólem, który mimo prób nie potrafi znaleźć drogi ujścia.

Historia jest daleka od literatury komfortowej, tutaj jakby nie ma nadziei, tutaj widać, że konsekwencje nie zawsze są równoznaczne ze sprawiedliwością, a odkupienie często przychodzi za późno. Uwikłanie w dziwne sprawy za życie może nie dać nawet ucieczki po śmierci.

Książka absolutnie przygnębiająca i nienadająca się dla każdego, bo wymaga cierpliwości i przygotowania na ciężkie emocjonalne brzemię.

W powieści “Tam, gdzie zmrok zapada szybciej” Wojciech Chmielarz odwraca porządek znany z klasycznych kryminałów. Zamiast prowadzić czytelnika ku rozwiązaniu zagadki, prowadzi go w głąb — w miejsce, gdzie odpowiedzi przestają mieć znaczenie. Bo ta historia nie jest o tym, kto zawinił. Ona jest o tym, że winy nie da się zamknąć w przeszłości.

Szwed, ukrywający się na prowincji, żyje jak człowiek, który próbuje przeczekać własne życie. Nie szuka odkupienia, nie próbuje niczego naprawić. Raczej trwa — w zawieszeniu, w półmroku, który staje się jego naturalnym środowiskiem. I właśnie w tym „trwaniu” kryje się sedno powieści. Chmielarz zdaje się mówić, że największą karą nie jest konsekwencja czynów, lecz ich pamięć. Pamięć, która nie daje się uciszyć.

Zmrok w tej książce nie jest zjawiskiem fizycznym. To stan psychiczny. To moment, w którym człowiek przestaje się łudzić, że można zacząć od nowa. Im dalej w historię, tym wyraźniej widać, że przestrzeń — mała miejscowość, odcięta od świata — nie jest ucieczką, lecz pułapką. Bohaterowie nie przyjeżdżają tam po to, by się ukryć. Przyjeżdżają, by zostać odnalezionymi. Przez innych. Przez siebie. Przez to, co zostawili za sobą.

Najciekawsze jest jednak to, że Chmielarz nie potrzebuje jednoznacznych środków, by opowiedzieć o winie. Wprowadza elementy niepokojące, balansujące na granicy realizmu i grozy — jakby rzeczywistość sama zaczynała pękać pod ciężarem niewypowiedzianych historii. Czy to, co się dzieje, jest „naprawdę”? To pytanie szybko traci sens. Ważniejsze staje się inne: co musi wydarzyć się w człowieku, by świat wokół niego zaczął wyglądać jak koszmar?

W tej powieści granica między tym, co wewnętrzne, a tym, co zewnętrzne, zostaje zatarta. Zjawy — jeśli w ogóle nimi są — nie przychodzą z zewnątrz. One wychodzą z bohaterów. Są ich przedłużeniem, materializacją winy i lęku. W tym sensie „zmrok” nie zapada nad światem, lecz w człowieku. I kiedy już zapadnie, nie da się go rozproszyć żadnym światłem.

Relacja Szweda z Tamarą wprowadza do tej mrocznej opowieści pozorny kontrapunkt — możliwość bliskości, która mogłaby coś ocalić. Ale i ona okazuje się krucha. Bo jak budować więź, kiedy fundamentem jest przemilczenie? Jak być dla kogoś obecnym, skoro samemu jest się nieobecnym we własnym życiu? Chmielarz bardzo subtelnie pokazuje, że zło nie zawsze objawia się w działaniu. Czasem jest nim właśnie brak — brak reakcji, brak odwagi, brak słów.

Ta książka stawia czytelnika w niewygodnej pozycji. Nie pozwala na łatwe współczucie ani na jednoznaczne potępienie. Zmusza do uznania, że granica między „nami” a „nimi” jest cienka — i że każdy nosi w sobie potencjał do tego, by znaleźć się po drugiej stronie. To nie jest opowieść o wyjątkowych ludziach w ekstremalnej sytuacji. To opowieść o zwyczajności zła.

Dlatego właśnie zmrok zapada tu szybciej. Bo nie potrzeba wiele, by światło zgasło.

I może najbardziej niepokojące w tej powieści jest to, że nie ma w niej prawdziwego świtu. Nie ma momentu oczyszczenia, który przynosi ulgę. Jest tylko świadomość — ciężka, nieusuwalna — że pewnych rzeczy nie da się cofnąć. Można jedynie nauczyć się z nimi żyć.

Albo próbować. Ale nawet wtedy zmrok już zostaje.