Jeśli dobrze pamiętam. Jak emocje wpływają na pamięć i jak rozpoznać fałszywe wspomnienia

Ciara Greene i Gillian Murphy w książce „Jeśli dobrze pamiętam. Jak emocje wpływają na pamięć i jak rozpoznać fałszywe wspomnienia” w tłumaczeniu Dariusza Rossowskiego wydanej przez Wydawnictwo Copernicus Center Press w serii Nauki społeczne zapraszają nas w podróż po naszej pamięci.

Pamięć najczęściej kojarzymy ze zdolnością do przyswajania, przechowywania i odtwarzania informacji i przeżyć. Podczas nauki pewnie nie raz szukaliście sposobów na poprawę zapamiętywania. Czytaliście o mnemotechnikach i różnych sposobach poprawiających koncentrację, pamięć proceduralną i semantyczną. Tym razem pochylimy się nad innym obszarem naszej pamięci, a mianowicie nad naszymi wspomnieniami i pamięcią epizodyczną, czyli dotyczącą wspomnień jakichś zdarzeń, w których sami uczestniczyliśmy lub których byliśmy świadkami.

Ciara Greene i Gillian Murphy są irlandzkimi psycholożkami akademickimi związanymi z nurtem psychologii poznawczej. Ciara Greene pracuje w Szkole Psychologii na University College w Dublinie, gdzie jest profesorem nadzwyczajnym i kieruje Laboratorium Uwagi i Pamięci. Gillian Murphy natomiast pracuje w Szkole Psychologii Stosowanej na University College w Cork, gdzie, także jako profesor nadzwyczajny, kieruje Laboratorium Poznania Codziennego. Obie są uznanymi ekspertkami w dziedzinie psychologii specjalizującymi się w badaniach nad pamięcią, jej konstrukcją, zawodnością i rolą w życiu codziennym, a także emocjami oraz zniekształceniami poznawczymi.

Publikacja jest znakomitą pozycją z zakresu literatury faktu, której celem jest przybliżenie czytelnikom tematu funkcjonowania pamięci zdarzeń na podstawie przeglądu różnorodnych badań psychologicznych. Zawarta w niej wiedza ma głównie funkcję informacyjną i edukacyjną znacznie poszerzając naszą samoświadomość i wiadomości z tego obszaru. Jak autorki zaznaczają we wstępie przedmiotem ich badań i rozważań nie są metody doskonalenia pamięci, ale pokazanie, dlaczego nasze wspomnienia ulegają zmianom, jak tworzą się fałszywe wspomnienia, jak na funkcjonowanie pamięci wpływają emocje i stres. Analizują także w jakim stopniu jesteśmy odporni na dezinformację. Dowiemy się również czy możliwe jest manipulowanie pamięcią oraz w jakim zakresie na nasze wspomnienia wpływają fałszywe informacje przekazywane nam przez osoby z naszego otoczenia lub celowo wprowadzane w przestrzeń publiczną.

Często uważamy, że pamięć przechowuje wspomnienia z przeszłości jako coś stałego i nienaruszonego. A tymczasem okazuje się, że pamięć ma charakter rekonstrukcyjny. Oznacza to, że za każdym razem, kiedy przywołujemy jakieś wspomnienie sieci synaptyczne leżące u jego podstaw ponownie stają się plastyczne. Przed ponownym ich skonsolidowaniem i zablokowaniem może dojść i nierzadko dochodzi do modyfikacji powiązań między neuronami, co z kolei powoduje modyfikację wspomnienia. Obrazowo autorki pokazują to używając metafory budowania wieży z klocków lego. Początkowo wspomnienie przypomina budowlę z dużą ilością szczegółów i zbudowaną z różnorodnych i różnobarwnych klocków. Przywołując wspomnienie za jakiś czas ponownie musimy zbudować „wieżę” dla tego wspomnienia, ale na ogół użyjemy już trochę innych klocków niż za pierwszym razem. Nasze wspomnienie zmieniło się. Z czasem ilość klocków się zmniejsza lub pojawiają się inne, a budowla może zmieniać kształt. Za każdym razem tworzymy kolejną, inną od pierwowzoru budowlę, podczas gdy główna idea pozostaje ta sama. Taki elastyczny sposób pamiętania ma liczne korzyści pomagając nam w zachowaniu spójnej tożsamości, podtrzymywaniu więzi społecznych i żywym wyobrażaniu sobie możliwych przyszłości. Pozwala nam także w niektórych sytuacjach zmniejszyć ból związany ze wspomnieniami traumatycznych wydarzeń w naszym życiu. Jednocześnie ta plastyczność pamięci sprawia, że jesteśmy podatni na błędy w postaci tworzenia fałszywych wspomnień oraz manipulację.

Bardzo ciekawy jest rozdział poświęcony fałszywym wspomnieniem w kontekście wspomnień świadków przestępstw czy wspomnień dotyczących traum z dzieciństwa. Fałszywe wspomnienia mogą wynikać z błędów naszej pamięci takich jak nieuważność, nasze schematy poznawcze czy pomyłki co do źródła. Mogą także wynikać z sugestywnego zadawania pytać czy oglądania zmodyfikowanych zdjęć. Przywołane przez psycholożki konkretne przypadki pozwalają nam zobaczyć niebezpieczeństwa związane z fałszywymi czy niedokładnymi wspomnieniami, których konsekwencje ponosimy my sami, ale także inne osoby. Te kwestie są bardzo istotne podczas procesów sądowych, w których ważnym elementem wydawania wyroku są zeznania świadków.

Omawiana publikacja jest bardzo dobrym zbiorem aktualnych badań i analiz nad pamięcią, które zostały przedstawione w sposób popularnonaukowy. Zagadnienia psychologiczne i terminologia istotne do zrozumienia omawianej tematyki zostały wyjaśnione w sposób zrozumiały dla szerokiego grona odbiorców. Przytaczane liczne przykłady z życia i opisy eksperymentów psychologicznych ożywiają naukową narrację i pokazują omawiane zagadnienia w naturalnych sytuacjach życiowych. Dzięki tym elementom książkę czyta się sprawnie i lekko z niesłabnącym zainteresowaniem.

Ta pouczająca lektura mnie osobiście dostarczyła wielu ciekawych, wcześniej nieznanych informacji. Dowiedziałam się jak tworzą się wspomnienia i w jaki sposób ulegają zmianom. Pozwoliła mi zrozumieć, dlaczego różnie zapamiętujemy te same wydarzenia, a po czasie te różnice mogą być jeszcze większe. A także co wpływa na zakłócanie zapamiętywania i w jakim stopniu tendencyjne zadawanie pytać może wpływać na udzielane odpowiedzi. Zdałam sobie sprawę jak złudne bywa przekonanie o doskonałym funkcjonowaniu pamięci, a zapominanie szczegółów wydarzeń jest bardziej regułą niż wyjątkiem.

Uważam, że podjęty przez autorki temat jest niezmiernie interesujący i ważny dla każdego z nas do zrozumienia nie tylko funkcjonowania naszej pamięci, ale i nas samych. Pewne niedoskonałości pamięci, które wywołują lęk przed stanami chorobowymi zostały pokazane jako naturalne procesy. Pokazanie niedoskonałości pamięci prowadzi do zaakceptowania wad i zalet funkcjonowania procesów pamięciowych. Jeśli uznajemy, że wspomnienia są niedoskonałe i wraz z czasem mogą się zmieniać, to stajemy bardziej wyrozumiali i dla siebie i dla innych. Plastyczność pamięci powoduje, że chroniąc nas przed krzywdami przeszłości z czasem zacierana jest pamięć szczegółów traumatycznych wydarzeń. Zdecydowanie polecam tę wartościową i pasjonującą publikację. Sądzę, że jest to jedna z tych pozycji, którą powinien przeczytać każdy, bowiem dostarcza mnóstwa ciekawych informacji, które zmieniają nasz sposób myślenia o własnych wspomnieniach i o nas samych.