Co możemy wiedzieć

Możecie sobie wyobrazić, że w przyszłości każde zdanie i każde zdjęcie, które wrzucimy do sieci, może stać się przedmiotem badań naszych potomnych? Być może kiedyś jakiś badacz przeczyta nasze opinie. Jak nas wtedy odbierze? Jak zostanie oceniony okres, w którym żyjemy? Wszak i my dzisiaj rościmy sobie prawo do oceniania przeszłości...

Ian McEwan w swojej osiemnastej już powieści „Co możemy wiedzieć” w fascynujący sposób odwrócił perspektywę spojrzenia na nasz „czas dobrobytu”. Pretekstem do ukazania kondycji zarówno obecnego, jak i przyszłego świata jest zaginiony poemat, który przez lata urósł do rangi legendy.

Utwór ten, odczytany w 2014 roku podczas urodzinowej kolacji Vivien, żony słynnego poety Francisa Blundy’ego, staje się przedmiotem badań Toma w roku 2119. Dla mężczyzny to coś więcej niż praca, to obsesyjne dążenie do poznania każdego szczegółu z życia osób powiązanych z „Wieńcem dla Vivien”, a tak naprawdę desperacka ucieczka od własnej teraźniejszości. Ale co badacz może tak naprawdę wiedzieć o przeszłości? Okazuje się, że historia potrafi nieźle zakpić z tych, którzy próbują ją zamknąć w sztywnych ramach.

Powieść jest podzielona na dwie części. W pierwszej poznajemy materiały archiwalne uzupełnione osobistym komentarzem Toma. Przyznam, że potrzebowałam chwili, by w pełni poczuć tę historię, dopiero osobiste perypetie badacza i jego skomplikowana relacja z żoną, Rose, dodały całości kolorytu. Natomiast druga część, w której narrację przejmuje sama Vivien, to już prawdziwe, emocjonalne uderzenie. Nagle wszelkie wnioski snute przez Toma i przez nas zostają zmiecione z planszy. Zaginiony poemat okazuje się bowiem nie tylko literackim arcydziełem, ale czymś znacznie mroczniejszym…

McEwan pokazuje nam kilka ujęć świata. W perspektywie ekologicznej w przyszłości widzimy bolesne konsekwencje naszych dzisiejszych działań. Również w ujęciu moralnym nic się nie zmienia, bo życie nigdy nie jest czarno-białe, a ludzie, niezależnie od epoki, zdolni są do skrywania swojej najmroczniejszej natury. Autor obnaża też przepaść pokoleniową nie tylko między nami a potomnymi, ale też między starym i młodym pokoleniem w samej przyszłości.

Niech nie przeraża Was ta futurystyczna otoczka, bo McEwan skupia się na człowieku, a przyszłość kreśli jedynie jako tło dla konsekwencji naszych czynów. Pokazuje, jak łatwo historia potrafi zakłamać prawdę, czasem celowo, a czasem w wyniku błędnej interpretacji. Ta powieść nie porywa zawrotną akcją, ale daje niesamowicie do myślenia o tym, co po nas zostanie i jak zostaniemy ocenieni. Potrafi naprawdę zaskoczyć!