Anatomia szczęścia

Hmmm… To nie jest łatwe, żeby coś napisać po książce Anne Rabe „Anatomia szczęścia” – ja po lekturze zmieniłbym ten tytuł zdecydowanie na „Anatomię nieszczęścia”. Dlaczego? Niemcy nazistowskie przegrywają kolejną wojnę, kraj podzielony zostaje na dwie części, a ci, którzy pozostają po wschodniej stronie, trafiają pod kolejną dyktaturę – tym razem sowiecką. Wydaje się, że błyskawicznie asymilują się pod starymi-nowymi zasadami. I nazista, i komunista tłamsił, wsadzał do obozów, torturował oraz inwigilował. No, Sowieci jeszcze gwałcili, ale Niemcy poza swoim krajem też pod tym względem nie należeli do aniołów.

Tuż po wojnie dochodzi jeszcze jeden problem – odpowiedzialności za zbrodnicze czyny tych, którzy byli oprawcami… Trzeba było się ukrywać, by prawda nie wyszła na jaw, ale zaraz, zaraz… Anne Rabe pisze: „niemieckie rodziny milczą na temat własnej historii rodzinnej” i dalej: „przeciętna pani Müller będzie się wręcz upierała, że jej dziadkowie z całą pewnością nie byli gorliwymi poplecznikami nazizmu (…). Będzie z przekonaniem twierdziła, że musieli być jego przeciwnikami, którzy narażali własne życie. Niewykluczone, że zacznie się nawet zastanawiać, czy może nie należy ich nazywać ofiarami reżimu. Ponad dwie trzecie respondentów wyraża przekonanie, że ich przodkowie w czasach narodowego socjalizmu stawiali aktywny opór lub byli ofiarami reżimu”.

Runął Mur Berliński… Wszyscy mamy w pamięci obrazy rozradowanych tłumów. Wolność, Freiheit, Freedom. No tak, przecież wreszcie Niemcy się zjednoczyli. Ale te dwa kawałki puzzli wcale nie chcą się ze sobą połączyć, a próba każdego dopasowania na siłę powoduje, że choć poddają się formowaniu, to po wciśnięciu zaginają się i niszczą. Problemów jest mnóstwo: od rozliczenia z przeszłością (tym razem komunistyczną, Stasi itd.), przez różnice kulturowe i status finansowy, aż po imigrantów przybywających masowo do Niemiec oraz neofaszystów, którzy rozlewają się po kraju jak zaraza. Tu nic nie jest proste i nie bardzo chce pasować. Rodziny, które liczyły na ponowne połączenie, gdy mur przestał je dzielić, niekoniecznie potrafią się ze sobą dogadać.

Kiedy w 1989 roku upada Mur Berliński, bohaterka książki, Stine, ma zaledwie trzy lata. To zbyt mało, żeby pojąć to, co się wokół niej dzieje. Jednak z biegiem lat ten cały bagaż bycia Niemcem dopada ją i dociska. Kiedy zaczyna rozumieć wiele spraw, pojawiają się pytania – na przykład o to, czy jej dziadek Paul, będąc na froncie wschodnim, też gwałcił kobiety. Coraz bardziej czuje, że nie da się już zamieść rzeczywistości pod dywan ani spuścić na nią zasłony milczenia. W tym wszystkim nie może liczyć na najbliższych. Ani surowa babka, ani matka nieszczędząca kar cielesnych nie chcą brać udziału w dyskusji ze swoją córką. Trudno im odpowiedzieć na te pytania, bo matka sama nie jest „czysta” – jest umazana rzeczywistością NRD. Ojciec z kolei siedzi pod pantoflem żony i woli wypić piwo, niż mieć problemy w domu.

Stine postanawia poznać historię swojego dziadka Paula. Rusza do archiwów, także tych związanych ze Stasi, ale znajduje tam jedynie szczątki informacji. Z tych strzępów udaje się jednak stworzyć pewien obraz dziadka, którego kochała, a który – jak każdy Niemiec, o czym pisałem wcześniej – miał wyraźne luki w pamięci…

Dla mnie to tragiczna, ale fascynująca opowieść, sięgająca aż po współczesną wojnę na Ukrainie i dotykająca tragedii Niemców, którzy zostali bez przeszłości. Wielu ukrywało swoją tożsamość – zarówno tę po II wojnie światowej, jak i tę z czasów NRD. Ci, którzy szukali swoich korzeni, natrafiali na mnóstwo przeszkód. Można zapytać: jak żyć? Fałsz, zakłamanie, ukrywanie prawdy, albumy pełne wolnych miejsc po zdjęciach, które mogłyby coś ujawnić.

Jestem pełen podziwu dla autorki, która napisała chyba najbardziej szczerą powieść o NRD i „enerdowcach” – a wiele książek przeczytałem na ten temat. Co więcej, robi to w niesamowity sposób, bo miesza czasy i ludzi. Prowadzi narrację „tu i teraz”, ale wprowadza także całe partie tekstu pisane kursywą, które są jakby spojrzeniem z dystansu, opowiadającym o tym, co już przemyślane i przetrawione. Sporo jest też literackich odniesień, które znakomicie tłumaczy w artykule na końcu książki Mirosława Zielińska.

Pamiętajmy: nic nie jest proste, jeśli decydujemy się na drążenie naszej przeszłości...

" [...] Drzemka trwa tak długo, dopóki matka nie przyjdzie i nie pozwoli mi wstać. [...]"

Debiut prozatorski Anne Rabe pod tytułem "Anatomia szczęścia" jest dość oryginalnym i bardzo trudnym dziełem. Znalazłam tutaj mnóstwo pokoleniowej przemocy, między innymi wobec niestety najmłodszych.

Stine jest główną bohaterką, która próbuje zajrzeć za kulisy swojej rodziny i odkryć, to co było ukryte za kurtyną milczenia. Najbardziej zależy jej na tym, żeby dowiedzieć się wszystkiego o swoim dziadku Paulu Bahrlowie. Czy był hitlerowcem, który mordował niewinnych? Czy raczej był ofiarą systemu? Tego oczywiście wam nie powiem. Razem z bohaterką przejdziecie trudną i zawiłą drogę, do odkrycia prawdy.

Matka Stine, to istny potwór, a nawet demon. To, co robiła własnym dzieciom, było haniebne. Ta postać mną mocno wstrząsnęła do tego stopnia, że nie umiem się pozbierać. Jeszcze do teraz mam przed oczami pewien obraz, który nie chce wyjść z mojej głowy.

Autorka wybrała sobie temat bardzo wielkiego kalibru. Dzięki temu niestety czytałam jej książkę przez kilka dni. Nasycenie przemocy pokoleniowej, jej dziedziczenie było dla mnie zbyt trudne do przełknięcia na raz. Szczerze mówiąc, to mnie nawet od niej odpychało. Bałam się, że nie dam rady jej całej przeczytać.

Anne Rabe w dobry sposób przedstawiła pokolenie, które doświadczyło upadku muru berlińskiego. Stine miała wtedy zaledwie trzy lata. Przez swoich rodziców, a nawet dziadków otrzymała między innymi pokoleniowe traumy. Dorastanie jej i jej brata naznaczone było niestety przemocą. Czy potrafi być lepszą matką od swojej rodzicielki? Czy uchroni swoje dzieci przed ich własną babcią, która przez całe swoje życie próbuje stawiać na swoim?

Autorka w punkt pokazuje, jak działa mechanizm przemocy, który zmienia życie w totalne piekło i jest niestety dziedziczony z pokolenia na pokolenie.

Jeżeli lubicie literaturę piękną i jej różne oblicza, to powinniście polubić tę powieść. Tylko pamiętajcie, historia tutaj ukryta jest bardzo bolesna i zmuszająca czytelnika do przystopowania i pochylenia się nad omawianym tematem.

Twarda okładka i zszywane kartki sprawiają, że ta książka przetrwa wiele lat.

Wszechobecna szarość. Ta z powojennych NRD-owskich chodników i ta, obecna wśród członków rodziny małej Stine, która wtedy jeszcze nie wie, że urodziła się po niewłaściwej stronie muru. A w tej szarości rozmytych wiele wojennych traum, ideologicznych sporów, momentów indoktrynacji i wymuszanej przez dorosłych - ciszy. O pokoleniu, którego dzieciństwo przypadło na czas transformacji ustrojowej, ale też o jego rodzicach, dziadkach, o wszystkich, którzy żyli niegdyś po obu stronach berlińskiego muru opowiada Nam Anne Rabe, autorka książki pt. „Anatomia szczęścia” z oferty Wydawnictwa Znak Literanova, w przekładzie Mirosławy Zielińskiej.

To opowieść, która nie tyle rekonstruuje historię, ile obnaża jej długofalowe konsekwencje. Trauma nie kończy się wraz z upadkiem muru, ale zaczyna znajdować nowe formy wyrazu. Rabe prowadzi czytelnika przez doświadczenia młodego pokolenia wychowanego w cieniu NRD, pokazując, jak systemowa przemoc, milczenie i wyparcie przenikają do codziennych relacji rodzinnych. Stine dorasta w świecie, w którym emocje są tłumione, a pytania pozostają bez odpowiedzi, bo przeszłość bywa zbyt bolesna, by ją nazwać.

Autorka szczególnie mocno akcentuje rozdźwięk między oficjalną narracją a prywatnym doświadczeniem. Dzieci, które powinny być wolne od ciężaru historii, dziedziczą lęki swoich rodziców i dziadków. W tej książce trauma ma charakter pokoleniowy. Jest procesem przekazywanym niemal niezauważalnie, w gestach, niedopowiedzeniach i nagłych wybuchach gniewu.

„Anatomia szczęścia” to tytuł przewrotny. Szczęście wydaje się bowiem nieosiągalnym ideałem, czymś, co bohaterowie próbują zdefiniować na nowo w rzeczywistości po przełomie. To książka o tym, że wolność polityczna nie oznacza automatycznie wolności wewnętrznej. I o tym, że bez przepracowania przeszłości kolejne pokolenia skazane są na życie w jej cieniu.

Ważna to i potrzebna proza.

Gorąco polecam!

Anatomia szczęścia to literatura wymagająca, ale potrzebna, bo historia nie kończy się wraz z politycznymi deklaracjami, a przeszłość nie znika tylko dlatego, że przestajemy o niej mówić. Przeciwnie, wtedy zaczyna działać najintensywniej. W tym sensie jej książka jest nie tylko opowieścią o Niemczech Wschodnich, lecz także uniwersalnym studium pamięci, przemocy i dziedziczenia.

To powieść, która mnie głęboko poruszyła. Nie tylko dlatego, że opowiada o dorastaniu w cieniu wielkiej historii, ale przede wszystkim dlatego, że robi to bez najmniejszego fałszu. Historia Stine, dziewczynki urodzonej jeszcze w NRD, a wychowanej już w zjednoczonych Niemczech, staje się przejmującym zapisem życia na styku dwóch światów. Światów, które nie potrafią się ze sobą pogodzić, a ich konflikt rozgrywa się nie w podręcznikach, lecz w rodzinnych domach, w milczeniu, w niedopowiedzeniach, w przemocy.

Autorka z chirurgiczną precyzją rozkłada na czynniki pierwsze mechanizmy przemocy, tej jawnej, ale też tej ukrytej, przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Najbardziej uderzające jest to, jak mocno pokazuje, że historia nie kończy się wraz z upadkiem muru, ona trwa w ludziach, w ich ciałach, w relacjach, w tym, czego nie potrafią nazwać. To również książka o pamięci, a właściwie o jej braku. O tym, jak destrukcyjne może być milczenie i jak wielką cenę płaci się za zamiatanie przeszłości pod dywan. Styl autorki jest oszczędny, momentami wręcz surowy, ale właśnie dzięki temu uderza z taką siłą. Tu nie ma miejsca na sentymentalizm, jest za to brutalna szczerość, która boli, ale jednocześnie oczyszcza.

Bardzo poruszyła mnie ta książka. To jedna z tych historii, które zostają w człowieku na długo i zmuszają do refleksji nad tym, co naprawdę znaczy „przeszłość”. Z pewnością trafi do mojej topki tego roku.

"Anatomia szczęścia" to historia młodej kobiety, która próbuje rozsupłać pogmatwane rodzinne losy i zrozumieć przemoc, która przenikała jej dzieciństwo i dorastanie. Odkrywanie prawdy w gąszczu kłamstw i przemilczeń zmusza ją do konfrontacji nie tylko z trudną historią własnej rodziny, ale też z bolesnym dziedzictwem niemieckiego narodu – skutkami drugiej wojny światowej oraz podziału i zjednoczenia Niemiec. Stine urodziła się kilka lat przed zburzeniem muru berlińskiego, ale przez całe życie nosi ciężar NRD-owskiej przeszłości. Doświadczyła rodzinnej i systemowej przemocy, zerwanych więzi, nierówności i podziałów. Anne Rabe stworzyła obraz pokolenia, które żyło na pograniczu, otoczone milczeniem dorosłych, wśród historii, których nie rozumieli, ale których skutki nieustannie odczuwali. "Anatomia szczęścia" w szczery i bezkompromisowy sposób porusza kwestie przemocy, pokoleniowej traumy, dyskryminacji, winy i kary, a także rodziny, tożsamości i skutków autorytarnego wychowania. Autorka łączy elementy prozy, dziennika, eseju i autofikcji w jedną, fragmentaryczną narrację. Wspomnienia napływają niczym bałtyckie fale, o których śni bohaterka, przybliżając ją i oddalając od prawdy. Próba zrozumienia przez Stine swojej rodziny, mierzenie się z własną i narodową traumą oraz z przemocą są poruszające, a momentami wręcz wstrząsające. Jak wyglądało życie w NRD i tuż po zjednoczeniu Niemiec? Kto był sprawcą, a kto ofiarą? "Anatomia szczęścia" nie krzyczy – ma w sobie cichą siłę, ból i autentyczną szczerość – przeżyć, doświadczeń, relacji i przemyśleń. To książka niespieszna, dobrze odzwierciedlająca niełatwą drogę i zmagania głównej bohaterki w kontekście skomplikowanych losów trzech pokoleń.

Ważna, aktualna i poruszająca literatura. Opowieść o podziałach, przemocy, zbiorowym milczeniu, pokoleniowej traumie oraz historii Niemiec Wschodnich, różnej od historii Niemiec Zachodnich. O próbie rozliczenia, dorastaniu i odkrywaniu prawdy. O szczęściu, mimo wszystko. Proza, która skłania do refleksji i poszerza horyzonty. Głęboko ludzka. Polecam.